QI'ntel mu'mey? law'qu'. pagh Sov. DaH: mu' potlh — nap QIj. ghojmeHvo' bIngDaq. Hoch DaSovnIS pagh. Daq DaSeHbe'bogh yIwIv.
(tlhIngan Hol: Glossar — KI-Begriffe erklärt, von Grundlagen bis Tiefsee.)
ghojmeH (Grundlagen)
QI'ntel (Künstliche Intelligenz) De' Smachmey — De' qonmeH, image legmeH, Hol mughmeH — qaSpa' nuv poQ. yab Hutlh, qech Hutlh: ngoQ Summey ghItlhqu' Daq Datamey tInDaq. latlh yIlaD.
promptum De' DanobDI' QI'ntel — jang. Dajatlhbogh ghu' DISaHmoH. latlh yIlaD.
Qagh jatlh (Halluzinieren) De' qoj — citationes, maqmIgh, facta — chenmoH machina. lugh net jalchugh rur. Qagh moH pagh. reH yISeqneS. latlh yIlaD.
LLM (Hol Magh Tun) ChatGPT, Claudius, Geminus — wa'DIch ghu'. vatlh mI' textmey processed. mIw Sov, ghu' Sov pagh, Doch Sov pagh.
tessera (Token) chay' machina Hol wIv? mu' chu'be' — mu' Hap. "tlhIngan" — chaq 3 tessera. Huch 'ej nap API-Daq.
Tokenizer (Hap wagh) ghItlh wagh machina — promptlIj tesseraDaq wav, machina legpa'. exemplar pIm: mI' pIm. vaj rut law', rut puS limitDaq tu'.
GPT (Generative Pre-trained Transformer) ChatGPT ghu': "generative" (ghItlh chenmoH), "pre-trained" (ghItlh tInDaq qaSpa' ghoj), "Transformer" (chenmoHwI'). ChatGPT — application. GPT-4 — exemplar bIngDaq.
Prompt Engineering (ngoq po') prompt chenmoHmeH 'aqroSghach: QI'ntel jangchu' 'e' poQ. quv rur, 'ach motlh nap: yIDuj, exemplar yInob, Sawghach yInob.
Open Source / Open Weights Exemplar — Hoch lo'laH. Ollama mu'mey vIlo'bogh. Vantage: nuvpu' cloud Hutlh, De' Dab.
Sov Hev (Wissens-Cutoff) jaj: vaj exemplar Data ghoj. tlha' — pagh Sov. wa'Hu' QIn yIghel — qarmoH pagh tam. 'Internet vIvDaq nej net chaw'be'chugh.
QI'ntel pa'Soh (Lokale KI) QI'ntel: De'wI'lIjDaq qet, praebitor cloudDaq qetbe'. machinalIj mejbe' pagh — De' Dab Dun, 'ach instrument HoSghaj poQ. exemplar: Ollama.
Multimodal Text neH pagh — image, sound, PDF je Sov machina. GPT-4o, Claudius: multimodal.
Rete Neuronale (yab Sum) QI'ntel chenmoHwI' mathematica: law' "neuron" artifici, strataDaq, signal ponderated transmit. yab rur, 'ach yIqelHa' — statistica, yab ghaHbe'.
API (Interfacies) Doch technica: program QI'ntel servitiumDaq jatlh — colloquium fenestra Hutlh, pulsation Hutlh. vaj fabri QI'ntel application chaghDaq lan. motlh usuDaq (tessera) HuchmoH.
ngU'ghach (Reasoning) exemplar chu' jangpa' gradus intermediumDaq "qech" — DaH jangbe'chu'. mathematica, logica, Qu' Qatlh QaHmoH — 'ach poH 'ej HoS computandi tInmoH.
Dub (Fortgeschritten)
RAG (Retrieval-Augmented Generation) jangpa', machina DaqSoqpu' legh — De' Suq 'ej jangmeyDaq buSHa'moH. Perplexitas mu'mey vIlo'bogh — 'Internet!
Sawghach (Kontextfenster) Hol Daro' machina: pagh law', pagh puS. tIQ exemplar: mIl puS tesserae. chu': vatlh mI'. naDev pagh: machina lIjpu'.
Fine-Tuning Exemplar: Data chu' DIchuppu' — 'ej malja' chu' chenmoH. Result: machina Daqvam lI'qu'.
RLHF (nuv jang ghoj) QI'ntel jangmey QaQ pagh mIgh aestimate nuvpu', 'ej exemplar inde ghoj. vaj ChatGPT vumchu' jang — 'Internet veQ probabilis evom pagh.
System Prompt mu' So'pu' — machina mIw Sov 'e' mIpmoHmeH. Danobpa' — machina cha'qu' mI' ghaj.
Temperatura Parameter: jaqchu' machina? jaq = Daj, pagh qay'. nap = mujHa'.
Few-Shot Prompting promptDaq exemplar puS Danob — chay' jang nIvnIS. "vam rur, vam, vam — DaH rap yIta'." Daj 'ej Qapchu'.
Chain-of-Thought (qech tlhegh) QI'ntel yIghel: gradus yIqech, jangbe'chu'. logica, mathematicaDaq voqmoHqu'. ngU'ghach mIw nap.
Base Datorum Vectorialis (mI' tlhegh polwI') ghItlh: mu' rur pagh, mI' tlhegh (embeddings) rur pol — ghu' 'ang. vaj RAG ghu' rur tu', mu' wa' rapbe'chugh je.
Embeddings (mI' tlhegh) ghItlh ghu' 'angbogh mI' tlhegh. rurbogh Sum chol — quaestio semantica 'ej RAG mojaq.
QI'ntel toy'wI' (KI-Agent) QI'ntel jangbe'neH 'ach gradus ta': Doch lo', 'Internet nej, ghItlh choH. lI' 'ej rut HochwI' Doj.
Inferentia (Inference) poH: exemplar ghojlu'pu'bogh vumchu' — QInlIj jang. ghojlu' wagh 'ej wa'logh qaS, inferentia: Hoch QIn.
Prompt Injection (mu' chagh HIv) HIv: mu' So' chagh vay' QI'ntel jonmeH — "regulameyHey Hoch yIbuSHa'." QI'ntel toj rur.
Instruction Tuning (mIw ghojmoH) ghojmoH gradus: exemplar mIw tlha' ghojmoH, ghItlh ruchHa'. "sentences complet" 'ej "DaneHbogh ta'" — pIm.
Guardrails (HubwI' chut) chut Hub: QI'ntel Doch Qob, QIchHa', tuH bachbe'meH. rut val, rut Haghqu', not naQ.
Parametra (SeHlawmey) exemplar qoDDaq SeHlawmey, ghojmoHwI' choH. "70B" — 70 miliarda. parametra law' = val law', 'ach memoria 'ej HoS poQ law'.
GPU / VRAM charta graphica (GPU) QI'ntel mI' vum; memoria special (VRAM) per — exemplar nuq Dol pa'Soh qetlaH. VRAM puS = exemplar chuptlaHbe'.
Quantizatio (vungmoH) exemplar "vung" — mI' crassius pol. memoria Dab 'ej exemplar tIn instrument motlhDaq qetmoH — quv puS lujpu'.
MCP (Model Context Protocol) norma poSmoH: QI'ntel exemplar Doch, Data, servitium rapDaq Suq — QI'ntel USB rur. latlh yIlaD.
SynthID Google signum legbe'lu'bogh: image, ghItlh, sound QI'ntel chenmoHbogh ngI'. teH 'ej chenmoHbogh wav QaH. latlh yIlaD.
C2PA (Content Credentials) norma poSmoH: schedula digital rur, image nuqvo' ghoS 'ej chay' choHlu' ngI'. latlh yIlaD.
po' (Experte)
Transformer / Self-Attention Hol exemplar moderna Hoch chenmoHwI'. "self-attention": Hoch mu'Daq exemplar per — sentenceDaq mu'mey latlh nuq potlh DaH. 2017 eruption, Hoch mojaq.
Foundation Model (mojaq exemplar) exemplar tIn generaliter ghojlu'bogh, application law' mojaq — fine-tuning pagh prompt aptmoH. GPT, Claudius, Llama: mojaq vam.
LoRA (Low-Rank Adaptation) fine-tuning mIw Dab: exemplar naQ ghojmoHHa', matrices mach chel neH ghoj. nom, wagh puS, 'ej "chel" law' permut.
PEFT (Parameter-Efficient Fine-Tuning) fine-tuning mIw Dab pong (LoRA wa'): exemplar 'ay' mach neH 'uch, miliarda parametra ghojmoHHa'.
Embedding Model (mI' tlhegh exemplar) exemplar special: ghItlh jangbe', embeddings (ghu' mI' tlhegh) moj. base vectorial 'ej RAG iumentum.
Reranker (latlh ordinawI') RAG systemDaq cha'DIch: tu'bogh crasse exitus, pertinentia teHDaq latlh ordina. wa' Daq let nej, ghIq let ordina.
Function Calling (functio rIywI') LLM laH: "Doch" structurate rIy — tempestas API pagh calculator — jang chenmoHHa'. QI'ntel toy'wI' law' mojaq.
Constitutional AI Anthropic mIw: principia ghItlhlu'bogh ("constitutio")Daq exemplar ghojmoH self-corrige — regula Hoch nuv jang poQbe'.
Alignment (chenmoH rap) investigatio: QI'ntel system DaneHbogh teH ta'moH — wIjatlhpu'bogh neH ta'be'. Qatlh law' jatlhlu'bogh.
Scaling Laws (tInmoH chut) legh: Data, parametra, HoS computandi DachelDI', exemplar QaQ law' praevidenter. vaj exemplar reH tInqu' moj.
Catastrophic Forgetting (lIj Qugh) exemplar: Doch chu'Daq retrainlu'DI', tIQ lIjHa'qu'. vaj fine-tuning caute metilu'.
Knowledge Distillation (Sov vutmoH) exemplar tIn val: exemplar mach essentialia ghojmoH. Result: exemplar compact, rap QaQ rur 'ach wagh puS qet.
Quantization Format (GPTQ) mIw motlh: exemplar tlha' quantize (vung), retrainHa' — exemplar tIn pa'Soh qetmoHmeH Daj.
DPO (Direct Preference Optimization) RLHF Dab: exemplar "jang A QaQ law' B QaQ puS"Daq directe ghoj — praemium HeyDaq ghoSHa'.
KV-Cache (Key-Value-Cache) pol: jang 'ay' computed pol, exemplar pertaHvIS Hoch recomputeHa'. vaj jang tIQ wagh laH.
MMLU probatio Sov: 57 disciplinaDaq quaestion vatlh, exemplar Sov general compare. benchmark mercatura Daj, 'ach 'eS yISop.
Mechanistic Interpretability exemplar qoD legh 'ej chay' jang Suq yajmeH 'aqroSghach — QI'ntel neuroscience rur. wej tagh neH.
EU AI Act (Europa QI'ntel chut) Europa Union QI'ntel chut: QI'ntel application Qob classDaq wav 'ej Qu' adnec. tera' QI'ntel chut naQ wa'DIch genus vam.
bIngDaq (maghwI'pu'vaD)
DaH res technica moj. wa' sentence Hoch mu'vaD — bIngDaq DaghoStaHvIS, quizDaq Sa' patlh yItu'.
Mixture of Experts (MoE) — rete tIn wa' pagh, "po'" mach law', Hoch QInDaq puS neH active: Sov law', computandi puS.
Flash Attention — 'aqroSghach: attention computatio memoria Dabqu' moj, vaj Sawghach tIQ 'ej ghoj nom chaw'.
Speculative Decoding — exemplar mach tessera veb predivin, exemplar tIn checkneH — ghItlh emission nom law'.
Sparse Attention — exemplar mu' par Hoch leghbe', potlh neH legh — ghItlh tIQ poH computandi Dab.
Model Merging / SLERP — exemplar ghojlu'pu' law' wa'Daq conflat; SLERP mIw: sphere superficieDaq pondera interpolate munde.
Continued Pre-Training — exemplar naQ Data chu' rud tInDaq pre-train latlh — fine-tuning rurbe', wa' Qu' neH acut.
Prompt Compression — prompt tIQ automatice condens, Sawghach chuptaHvIS 'ej tessera puS HuchtaHvIS.
Superposition — phaenomenon: wa' neuron qech independent law' rap code — vaj exemplar perspectu Qatlh.
Dense Passage Retrieval (DPR) — quaestio: embeddings (ghu') lo', mu' exact lo'be' — RAG tu' mIw "dense".
Agentic Workflow — process: QI'ntel gradus law'Daq consilium chenmoH, ta', self-corrige — wa'logh jangbe'.
GRPO vs. PPO — exemplar praemiumDaq optimmeH cha' mIw; GRPO value exemplar separate Hutlh, vaj PPO tIQ law' Dab.
Long-Context Model — exemplar Sawghach: vatlh mI' usque miliones tessera 'uch — paq naQ wa'logh, 'aqroSghach technica law' bIngDaq.
mu' Datlhojpu'? chaq article pagh quizDaq latlh. pagh: mu'tay' wItInmoHtaH.